Harappa’nın kalıntılarına bakan arkeologlar şaşkınlıklarını gizleyemediler. Önlerinde duran şey MÖ 2500 yılına ait bir şehirdi ama hiçbir bilinen antik kente benzemiyordu. Izgara gibi döşenmiş sokaklar, standartlaştırılmış tuğla boyutları, kapalı kanalizasyon şebekeleri, çöp kuyuları. Bunların hepsi vardı. Ama bir şey yoktu: Gösteriş… Mesela Firavunun piramidi yoktu. Savaş tanrısına adanmış tapınak yoktu. Zaferi ölümsüzleştiren kabartma yoktu. Kral mezarı, hükümdar heykeli, saray kompleksi yoktu.

İndus Vadisi Medeniyeti (Harappa, Mohenjo-daro, Dholavira, Lothal ve diğerleriyle birlikte) MÖ 3300 ile 1300 yılları arasında bugünkü Pakistan ve kuzeybatı Hindistan’da varlık gösterdi. En parlak döneminde 1 milyonu aşkın km²’lik bir alana yayılmış, o dönemde yaşayan tüm insanlığın onda birini barındırmıştı. Mısır ve Mezopotamya’nın toplamından büyük bir coğrafya. Buna karşın tarih kitaplarında kendilerine yer bulamadılar. Sebebi basit: Suskunluk.

Harappa’nın yaklaşık 400-600 sembolden oluşan bir yazı sistemleri vardı; mühürler üzerinde, tabletlerde, kap kacak üzerinde. Ama bu yazı hala çözülemedi. Hangi dil ailesine ait olduğu bilinmiyor. Yaşayan hiçbir dil bu yazıya açık bir köprü kurmuyor. Ve işte trajedi burada başlıyor. Harappa’nın insanları bir şeyler yazdı. Anlattı. Belki yasalar koydu, belki inançlarını anlattı, belki sadece ticaret kaydı tuttu. Ama biz bilmiyoruz. O yazıların içinde ne var, anlayamıyoruz.

Yazı çözülemeyince devreye yorum giriyor. Yorum her zaman yorumcunun çağını, ideolojisini, kaygılarını taşıyor. Harappa’nın kalıntılarına bakan Hint milliyetçileri orada Hindu uygarlığının kökenini görüyor. Solcu tarihçiler proto-sosyalist bir modeli. Batılı liberaller “ilk sivil toplumu”. Bazıları hiyerarşisiz bir anarşist komünü, bazıları ruhban sınıfı yönetimini. Bunların hepsi mümkün. Bunların hiçbiri kanıtlanmış değil. Gerçekten bildiğimiz şey şu: Anıtsal saray yok, kral mezarı yok, zafer kabartması yok. Konut boyutları homojen. Standart ağırlık ve ölçü sistemi var, merkezi bir ekonomik koordinasyon mekanizmasına işaret ediyor. Silah deposu, kale surları, savaş sahnesi betimlemeleri yok ya da son derece az. Bu bulgular son derece çarpıcı. Ama “yokluğun kanıtı, kanıtın yokluğu değildir”. Belki kral vardı ama farklı ritüellerle gömmüşlerdi, belki otorite farklı biçimler almıştı. Bilmiyoruz…

Harappa’nın sessizliği tek başına bir trajedi değil. Daha büyük bir örüntünün parçası. Mısır hiyerogliflerini düşünün. Yüzyıllar boyunca oradaydılar, tapınak duvarlarında, lahitlerin üzerinde. Osmanlı 1517’de Mısır’ı fethetti ve 1882’ye kadar, yani yaklaşık 365 yıl boyunca bu toprakları yönetti. Bu süre zarfında Osmanlı’dan ya da daha önceki Müslüman yönetimlerden kimse o yazıyı sistematik olarak çözmeye girişmedi. 1799’da Napolyon’un Mısır seferinde bulduğu Rosetta taşı Champollion tarafından çözülünce hiyeroglifler dolayısıyla Antik Mısır anlam kazandı.

Orhun Yazıtları da benzer bir kaderi yaşadı. Göktürklere ait, 8. yüzyıldan kalma bu yazıtlar Moğolistan’da duruyordu. “Atalarımızın sözü” diye sahipleniliyordu ama çözme işi 1893’te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen’e nasip oldu.

Bu durum tesadüf değil ve bana göre epistemik hiyerarşi meselesi. İslam dünyasında (genellemeyle konuşuyorum, istisnalar elbette var ) önceki medeniyetler çoğunlukla cahiliye ya da sapkınlık olarak konumlandırıldı. Antik dönemlere mesafeli yaklaşıldı. Oysa Avrupa Rönesans’ı tam tersini yaptı: Yunan ve Roma’ya döndü, oradan enerji aldı. Geçmişe merak, geleceği inşa etmenin aracı oldu. Doğu’da ise geçmiş çoğunlukla ya reddedildi ya sahiplenildi ama nadiren okundu. “Sahiplenmek” ile “okumak” arasındaki bu uçurum bence Doğu medeniyetlerinin modern çağdaki en büyük açmazlarından biri.

Osmanlı’da matbaanın neden geç geldiği sorusu sorulduğunda, tarih kitapları ve hatta akademisyenler bile neredeyse sözleşmiş gibi aynı yanıtı verirler: dini baskı, ulemanın muhalefeti, şeyhülislamların fetvası. Bu anlatı hem kolay hem de rahatlatıcı. Çünkü suçlu bellidir, yapı değil bireyler. Ama tarihsel kanıtlar bu tezi desteklemiyor. Asıl mesele başka bir yerde.

Matbaa, kitlesel okuryazarlık pratiğine ihtiyaç duyar. Avrupa’da Gutenberg’in matbaası patladığında, orada zaten bir talep tabanı vardı: esnaf okuyordu, tüccar okuyordu, kentli sınıf okuyordu, tartışıyordu, yazmak istiyordu, metne muhtaçtı. Matbaa bu talebi karşıladı ve büyüttü. Osmanlı’da bu talep tabanı yoktu ya da son derece kısıtlıydı. Eğitim, medrese tekeline sıkışmıştı ve medrese ise çoğaltmaktan çok ezberlemek üzerine kuruluydu. Metin kutsal olduğunda kopyalanır, araç olduğunda üretilir. Osmanlı’da metin büyük ölçüde kutsaldı. Bunu gösteren en çarpıcı gösterge, harf inkılabına yönelik bir itiraz biçiminin kendisidir. “Dedemizin mezar taşını okuyamıyoruz” denir. Hiç kimse “dedemin mektubunu okuyamıyorum”, “dedemin şiirini okuyamıyorum”, “dedemin günlüğünü okuyamıyorum” demez. Çünkü o mektup, o şiir, o günlük yoktu. Okuryazarlık o kadar seçkin ve kurumsal bir pratikti ki, sıradan insanların yazılı mirası ya da yazılı iletişim alışkanlığı zaten son derece sınırlıydı. Harf değişikliğinin yol açtığı “kopuş” büyük ölçüde bir efsanedir, kırılganlık, yeni alfabeden değil, önceki dönemin okuryazarlık yapısından geliyor. Yani matbaayı geciktiren din değildi. Matbaanın karşılayacağı bir kitlesel ihtiyacın olmamasıydı. Ve bu ihtiyacın olmaması, tesadüf değil anlam üretiminin kime ait olduğuna dair derin bir yapısal tercihin sonucuydu.

Harappa’nın fiziksel kalıntıları 1920’lerde gün yüzüne çıktı. Görece şiddetsiz, görece eşitlikçi, geniş bir coğrafyada koordineli, standartlaştırılmış, işlevsel. Ama tam da bunu bize anlatacak olan yazısını çözemiyoruz. Bize piramitlerini bırakan, zafer kitabelerini bırakan, savaş tanrılarını bırakan medeniyetler sesli; Harappa ise sessiz.

“Tarih”in en acımasız ironilerinden biri bu olmalı: İnsanlığın en “insani” olabilecek medeniyeti dilsiz…

Elif ATA