Bir Şehirde Uluslararası Diplomatik Kuruluşların Bulunmasının Yerel Çalışanlar İçin İstihdam Olanakları ve Gelir Artışı Üzerindeki Etkileri Hakkında Araştırma Önerisi
[1] Ahmet Emirhan ABAY, İstanbul Bilgi Üniversitesi/Uluslararası İlişkiler Bölümü, RUBASAM Uluslararası İlişkiler ve Balkan Araştırmaları Çalışma Komisyonu Genel Koordinatörü
- Araştırma Sorusu
Uluslararası diplomatik kuruluşların bir şehirdeki varlığı, yerel işçiler için istihdam olanaklarını ve kazançlarını artırır mı?
Özet
Konu: Diplomasi; ülkeler ve uluslararası aktörler arasında savaş olmadan, iletişim, müzakere ve iş birliği yoluyla ilişkiler kurmanın bir yoludur. Diplomasi bir devlet için stratejik ve güçlü bir araçtır; Dışişleri Bakanlığı, Büyükelçilikler ve Konsolosluklardaki konsoloslar, diplomatlar ve büyükelçiler gibi temsilciler tarafından yürütülür. Sivil toplum kuruluşları, ulusüstü kuruluşlar ve devletlerarası kuruluşlar da uluslararası ilişkiler üzerinde etkisi olan diplomatik aktörlerdir. Bu bağlamda diplomasi; ekonomik, sosyal, kültürel ve benzeri alanlardaki ilişkileri geliştirmek amacıyla iş birliği için kullanılır. Bazı ülkeler diplomatik ilerlemeleri ve başarılarıyla ön plana çıkabilir; Belçika gibi. Brüksel, Belçika’nın başkentidir ve aynı zamanda Avrupa diplomasisinin başkenti ve merkezi olarak kabul edilir. Brüksel gibi diplomasinin yoğun olduğu şehirlerde, yerel işçiler için gelişmiş istihdam olanakları ve kazançlar görülebilir. Sonuç olarak, diplomasi ile ekonomi arasında pozitif bir korelasyon vardır.
Hipotez: Uluslararası diplomatik kuruluşların bir şehirdeki varlığı, yerel işçiler için istihdam olanaklarını ve ücretleri artırır; bu durum, sosyal, ekonomik ve diplomatik açıdan etkileri olabilecek küresel ilişkiler için çok önemlidir. Dolayısıyla, uluslararası kuruluşlara üye olmak ve diplomaside aktif bir rol oynamak, bir ülkenin Brüksel merkezli ekonomi kuruluşlarıyla olan ilişkilerini geliştirir. Bu sağlandığı takdirde bir devlet, kendi toprakları içindeki sosyal yaşamda değişimlere ulaşabilir, daha fazla uluslararası ekonomik iş birliğine, ticaret fırsatlarına ve daha güçlü diplomatik ağlara (kurumsal temsilciler, Büyükelçilikler ve Konsolosluklardaki diplomatlar) sahip olabilir. Bu durum, yerel işçiler için istihdam olanaklarının ve gelirlerinin artmasıyla sonuçlanabilir.
- Literatürdeki Konumlandırma ve Boşluk Analizi
Uluslararası kuruluşların ev sahibi şehirler üzerindeki ekonomik etkisi (kiralar, hizmetler, yerel istihdam ve yatırımlar). Boşluk: Uluslararası İlişkiler (Uİ) çalışmaları yerel ekonomik sonuçlara değil, diplomatik nüfuza ve devlet gücüne odaklanmaktadır.
Bir Örnek Olarak Belçika ve Önemi: Belçika sadece çikolataları, elmasları, patates kızartması veya waffle’ları ile değil, aynı zamanda diplomasisi ile de ünlüdür. Dahası, Brüksel Avrupa Birliği’nin merkezidir. Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi ve Avrupa Parlamentosu Belçika’nın Brüksel kentinde yer almaktadır. Ayrıca, NATO Karargâhı Brüksel’de bulunmaktadır ve burada daimî temsilcilikler, ticaret ve diplomasi ofisleri, uluslararası sivil toplum kuruluşları, lobiler ve birçok Büyükelçilik vardır. Brüksel, yüksek diplomatik kuruluş yoğunluğu ile küresel diplomaside devasa bir varlığa sahiptir. Brüksel’de sivil toplum kuruluşları, ulusüstü kuruluşlar ve hükümetler arası kuruluşlar da devletler ve vatandaşları arasındaki diplomatik iş birliği için önem taşımaktadır.
Literatürdeki Konumlandırma: Uluslararası İlişkiler ve küresel yönetim literatürü, uluslararası kuruluşlar büyük kurumsal merkezlerdeki yapısal varlığını sürdürmekte isteklilerdirler. Bununla birlikte, ana akım akademik dikkat neredeyse tamamen bu kurumların makro düzeydeki siyasi ve diplomatik sonuçlarına odaklanmaktadır; diplomatik etkileri, devlet gücünün etkinlik kapasiteleri ve küresel sorunların çözümündeki varlıkları gibi. Bu araştırmalar uluslararası yapıların devlet davranışlarını nasıl ve ne derecede yön verdiğini etkili bir şekilde ölçerken, diplomatik kuruluşlara bir külliye gibi ev sahipliği yapan şehirleri sosyo-ekonomik perspektiften inceleme hususunda bir değerlendirme es geçilebilir veya yeteri kadar önemli görülmeyebilir. Devletlerarası diplomatik ve siyasi sonuçların doğurduğu etkiler daha ilgi çekici ve öncelikli bir konu olarak bulunabilir ve bu zaviyeden katkı sunulabilir.
Belirlenen Araştırma Boşluğu: Mevcut literatürdeki kritik boşluk, uluslararası politikanın yerel ve kentsel ekonomiye olan etkilerindeki farkta aranır. Mevcut Uİ çerçeveleri, uluslararası kuruluşların ev sahibi şehirlerdeki daimî temsilcilik ve benzer kuruluşların çeşitlerindeki yoğunluğun sağladığı yerelleşmiş, somut ekonomik sonuçları gözden geçirme konusunda yetersiz kalabilir. Örnek olarak, diplomatik misyonların ve yabancı nüfusun kira piyasasındaki büyümeyi, yerel hizmetlerin daha kurumsal hâle gelmesini ve kentsel istihdamdaki gelişmeleri yoluyla müstakbel belediye bütçelerini nasıl doğrudan ve dolaylı yollarla etkilediği hakkında araştırma eksikliği gözlemlenebilir. Önerilen bu araştırma, analitik yaklaşımı devlet merkezli diplomatik güç ilişkilerinden, ev sahibi şehrin kentsel koşullarının deneyimlediği somut, yerel ekonomik gerçekliklere pay biçerek bu boşluğu doldurmakta katkı sağlamaktadır.
- Teorik Çerçeve
Kurumsal iktisat (azaltılmış işlem maliyetleri) + dünya şehri teorisi (küresel şehirler yüksek nitelikli iş gücünü ve kurumları yoğunlaştırır)
Analiz: Uluslararası kuruluşların ev sahibi şehirleri ekonomik olarak nasıl dönüştürdüğünü uygun bir şekilde analiz eden bu çalışma, Kurumsal İktisat ve Dünya Şehri Teorisini birleştiren ikili bir yaklaşımdan yararlanmaktadır. Bu perspektifler, uluslararası yapılar ile yerel kentsel ekonomiler arasındaki yapısal köprü bağlantıları açıklamaktadır.
Kurumsal İktisat: İşlem Maliyetleri ve Çekim: Kurumsal iktisat, uluslararası kuruluşların işlem ve bilgi maliyetlerini azaltmak için uzmanlaşmış bir operasyonel koşula ihtiyaç duyduğunu varsayar. Avrupa Birliği veya NATO gibi büyük kurumlar daimî karargahlar kurduklarında, bir “kurumsal çekim” zuhur eder. Bu çekim; karar alma merkezine yakın fiziksel yakınlığa ihtiyaç duyan diplomatik misyonlar, sivil toplum kuruluşları, lobiler, devletlerarası kuruluşlar ve özel danışmanlar dahil olmak üzere geniş bir ikincil aktörler ağını ortaya çıkarır. Bu merkezi kurumların ve onlara bağlı organizasyonların yüksek satın alma gücü, kentsel mikro ekonomiyi doğrudan baskı altına alabilir ve özellikle de şehir bazında ciddi ekonomik değişimlere yol açabilir.
Dünya Şehri Teorisi: Mekansal Yoğunlaşma ve İşgücü Piyasası: Kurumsal iktisat bu kümelenmelerin oluşumunu tanımlarken, Dünya Şehri Teorisi bunların kentsel mekân ve işgücü dinamikleri üzerindeki etkisini anlamak için coğrafi bakış açısını sağlar. Bu teori, küreselleşmiş şehirlerin, ulusötesi sermayenin ve yüksek nitelikli uluslararası iş gücünün yoğun bir şekilde toplanmasıyla karakterize edilen komuta merkezleri olarak işlev gördüğünü ortaya koyar. Bir başkent büyük diplomatik yapılara ev sahipliği yaptığında, bu küresel ağa entegre olur ve belirli bir profesyonel ve ulusüstü çalışan sınıfını cezbeder. Dünya Şehri Teorisi, bu küresel merkezlerin yüksek gelirli uluslararası profesyonelleri çektiğini, bunun da doğrudan yerel kiraları artırabilir ve şehir hizmetlerinde uluslararası kapsama uyarlı yeni bir protokol oluşturulabilir. Yerel düzeyde bu durum, geleneksel istihdam ve hizmetlerin lüks konaklama, lüks perakende ve gelişmiş tüketici pazarlarına doğru kaydığı görülebilir. Kentsel kutuplaşmanın önüne geçilmesi elzemdir. Brüksel gibi hiper-bağlantılı bir merkezin Belgrad gibi bölgesel bir başkentle karşılaştırılması, yüksek derecede küresel kurumsal varlığa sahip şehrin yerel kentsel gelişimelerdeki ekonomik büyümesi ve farkının ne boyutta olduğunu yansıtabilir.
- Metodoloji
Nicel, Brüksel İstatistik Enstitüsü’nden alınan ikincil veriler midir? Brüksel’in daha az diplomatik kuruluşa sahip başka bir başkentle karşılaştırılması.
Araştırma Tasarımı ve Vaka Seçimi: Uluslararası kuruluşların ev sahibi şehirler veya başkentler üzerindeki yerelleşmiş ekonomik etkilerini ampirik bir şekilde inceleyen bu çalışma, ikincil veri analizini kullanan nicel, karşılaştırmalı bir araştırma tasarımını benimsemektedir. Babbie’nin (2014) belirttiği üzere, ikincil veri kullanan karşılaştırmalı araştırma, araştırmacıların doğrudan müdahalenin getirdiği önyargılar olmadan büyük ölçekli, boylamsal eğilimleri analiz etmelerine olanak tanıyan çok etkili, tepkisiz (non-reactive) bir yöntemdir. Brüksel, Avrupa Birliği’nin başkenti olması ve NATO gibi büyük diplomatik organlara ev sahipliği yapması sebebiyle araştırmanın birincil vakası olarak seçilmesi uygundur. Brüksel, Sırbistan’ın başkenti Belgrad ile sistematik olarak karşılaştırılacaktır. Belgrad, Batı Balkanlar’da yer alan önemli bir jeopolitik ve makroekonomik şehir olmakla birlikte, Brüksel’e kıyasla önemli ölçüde daha düşük oranda uluslararası kurumsal kuruluşa ve ulusüstü memura ev sahipliği yapmaktadır. Bu iki başkenti belirli bir zaman dilimi (2015-2025) üzerinden karşılaştırarak, bu karşılaştırmalı çerçeve çalışmanın Brüksel ve Belgrad arasındaki ekonomiler üzerindeki diplomatik etki farkını göstermesine olanak tanıyabilir.
Veri Kaynakları ve Toplama Süreci: Nicel veriler toplayan kurumsal veri tabanlarına sahip kuruluşlar:
Brüksel İstatistik ve Analiz Enstitüsü (BISA / IBSA): Brüksel Başkent Bölgesi için yerelleştirilmiş, bölge düzeyinde ekonomik göstergelerin (kira endeksleri ve konut piyasası verileri gibi) çıkarılabilmesi.
Sırbistan Cumhuriyeti İstatistik Ofisi (RZS – Republički zavod za statistiku): Özellikle Belgrad Şehri (Grad Beograd) enflasyon, konut ve istihdam kayıtlarına odaklanarak eşdeğer, standartlaştırılmış karşılaştırmalı temel ekonomik verilerin alınabilmesi.
Eurostat: Her iki vaka çalışmasında da ülkeler arası standardizasyonun, güvenilir enflasyon düzeltmelerinin ve tek tip makroekonomik göstergelerin sağlanabilmesi.
Kavramsallaştırma ve Operasyonelleştirme: Babbie’ye (2014) göre, titiz bir nicel çalışma yürütmek, soyut kavramlardan ölçülebilir/somut gerçekliklere belirli bir geçişi gerektirir. Bu nedenle, bu araştırmanın birincil kavramları sistemsel olarak kavramsallaştırılabilir ve farklı boyut ile göstergelere dönüştürülerek çok boyutluluk kazandırılabilir.
Kavramsallaştırma: İki temel kavram bu çalışmanın teorik temelini oluşturmaktadır ve bu araştırmanın sınırları dahilinde aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:
- a) Uluslararası Kuruluşlar: Bu kavram yalnızca soyut siyasi platformlar olarak değil; Brüksel gibi ev sahibi bir şehirde daimî karargahlar, diplomatik misyonlar ve akredite personel yöneten aktif ulusüstü, devletlerarası, sivil toplum kuruluşları ve büyük sivil toplum kurumsal organları (Avrupa Birliği kurumları ve NATO gibi) olarak kavramsallaştırılabilir.
- b) Yerelleşmiş Ekonomik Etki: Makro düzeydeki ulusal göstergeler (ülke çapındaki GSYİH veya Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) gibi) yerine, “yerelleşmiş ekonomik etki”, ev sahibi şehrin kentsel mikro ekonomisi üzerinde uygulanan doğrudan ve dolaylı finansal ve yapısal değişiklikler olarak kavramsallaştırılabilir. Şehrin yakın kentsel piyasalarındaki sosyo-ekonomik varyasyonlar, bir kavrama katkıda bulunmak üzere incelenebilir.
Değişkenlerin Operasyonelleştirilmesi (İşlevselleştirilmesi): Bu kavramsallaştırılmış terimlerin ampirik bir şekilde ölçülmesi çok önemli olabilir; Brüksel’in yüksek yoğunluklu durumu ile Belgrad’ın kontrol temeli arasında net hatlar çizilerek, farklı bağımsız ve bağımlı değişkenlere dönüştürülebilirler:
Bağımsız Değişken: Uluslararası kuruluşların çeşitliliği.
Operasyonelleştirme/Gösterge: Bu, 2015 ve 2025 yılları arasında hem Brüksel hem de Belgrad’da her 10.000 sakin başına düşen resmi olarak akredite edilmiş diplomatik personel, uluslararası memur, gönüllü personel ve kayıtlı STK genel merkezlerinin toplam sayısı ile ölçülebilir.
Bağımlı Değişken 1 (Konut Piyasası/Kiralar):
Operasyonelleştirme/Gösterge: Metrekare başına ortalama aylık kira fiyatı ve gayrimenkul satın alma maliyeti. Analiz, özellikle diplomatik sektörler (örneğin Brüksel’deki Avrupa Mahallesi ile Belgrad/Sırbistan’daki Stari Grad Belediyesi) ve bazı konut bölgeleri arasındaki fiyat farkını inceleyebilir.
Bağımlı Değişken 2 (Yerel İstihdam Yapısı):
Operasyonelleştirme/Gösterge: Üst düzey hizmet, konaklama, ulaşım ve lüks perakende sektörlerinde istihdam edilen yerel kentsel işgücünün yüzdesi. Bu, uluslararası kurumların varlığının yerel istihdamı geleneksel endüstriyel veya imalat sektörlerinden uzaklaştırıp uzaklaştırmadığını ölçmekte kullanılabilir.
Bağımlı Değişken 3 (Hizmet Sektörü Maliyetleri):
Operasyonelleştirme/Gösterge: Hem Brüksel hem de Belgrad şehirlerinde göçmen nüfusun yoğun olarak yararlandığı yerel ticari kamu hizmetleri, özel ulaşım ve ikram hizmetleri için spesifik Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) alt metrikleri gözlemi daha kolay hâle getirebilir. Tüketilen ürün zaman içerisindeki değişimden pay biçilerek süreç esnasındaki göçmen nüfus hareketinin ürün artışındaki etkileri müşahede edilebilir.
- Beklenen Katkı
Bu çalışma, diplomatik yoğunlaşmanın yerel işgücü piyasası sonuçlarını iyileştirip iyileştirmediğine dair şehir düzeyinde nicel kanıtlar sağlayarak Uİ ve kentsel ekonomi arasında köprü kuracaktır.
Genel Katkı: Bu çalışma, yüksek düzeydeki diplomatik yoğunlaşmanın yerel işgücü piyasası sonuçlarını geliştirip geliştirmediğine dair şehir düzeyinde nicel kanıtlar sağlayarak Uluslararası İlişkiler (Uİ) ve kentsel ekonomi arasındaki boşluğu doldurabilir. Analitik merceği devlet merkezli diplomatik güçten yerelleşmiş ekonomik sonuçlara kaydıran bu araştırma, geleneksel uluslararası çalışmalardaki kritik bir boşluğu doldurabilir. Ampirik olarak, uluslararası yapıların varlığının ev sahibi şehirlerdeki kentsel kira piyasalarını, hizmet maliyetlerini, ulaşımı, konut ve istihdam yapılarını nasıl doğrudan etkilediğini ve geliştirdiğini değerlendirmek için sistematik bir yaklaşım tanımlayarak mevcut literatüre katkıda bulunabilir. Sonuç olarak, yüksek diplomatik ağın bulunduğu şehirde olumlu derecede ekonomik tezahür gözlemlenmiştir.
Akademik Perspektiflerden Katkılar: Nitelikli, deneyimli ve profesyonel araştırmacıların veya akademisyenlerin akademik ve alanla ilgili çalışmaları, Brüksel ve bunun küresel diplomasi üzerindeki etkisi hakkındaki koşulları daha ayrıntılı bir şekilde tanımlayabilir. Literatür taraması, bulgular ve analizler araştırmaya daha fazla katkı sağlayabilir.
“King ve ark. (1994) tarafından belirtildiği gibi, bilimsel bir araştırma sorusu gerçek dünyadaki önemli bir sorunu ele almalı ve literatüre somut bir katkı sağlamalıdır. Bu çalışma, Brüksel’deki diplomatik kümelenmeyi bu iki kriter perspektifinde incelemektedir.”
“Çalışmada kullanılan ‘diplomatik yoğunluk’ kavramı, Babbie (2014) tarafından tavsiye edilen kavramsallaştırma dönemine göre, kurum sayısı ve etkileşim sıklığı gibi belirli boyutlara ve göstergelere ayrılmıştır.”
“Bradford (2020) Brüksel’in küresel standartları belirleme gücünü tek taraflı bir düzenleyici etki olarak tanımlarken, bu çalışma bu etkinin temelini oluşturan fiziksel diplomatik yoğunluğun karar alma süreçlerinin hızına yaptığı katkıyı inceleyerek mevcut literatürü genişletmeyi amaçlamaktadır.”
Göstergeler ve Boyutlar:
- Büyükelçilik ve Konsolosluk Sayısındaki Artış: Büyükelçilik ve Konsolosluk sayısında bir artış incelendiğinde, diplomasi düzeyinin de arttığını gösterir.
- Ekonomik İş Birlikleri ve Yatırım: Bir ülkenin ekonomik büyümesi, ekonomik iş birliği ve uluslararası yatırımcılar ile devletlerden alınan yatırımlarla ilişkilidir.
- Sosyal Değişim ve Dönüşüm: Bir ülkenin değerleri, paradigmaları ve yaşam tarzı uluslararası faktörlerden ve etkilerden etkilenebilir. Diğer devletler gibi uluslararası organlarla güçlü bağlar kurulması ve bu devletlerin düzenli ilişkilere sahip olması, sosyal değişim üzerinde etkilere sahip olabilir.
Hâtime: Bu bağlamda, Brüksel’deki diplomatik kuruluşların yüksek yoğunluğu ve bunların küresel diplomasi üzerindeki etkileri, uluslararası kuruluşlara üyelik ve bunlarda aktif bir rol oynamak son derece kritik kabul edilebilir. Diplomatik yoğunlaşma düzeyi geliştiğinde, yerel işgücü piyasası sonuçlarında etkili olumlu artışlar olabilir ve Uİ ile kentsel ekonomi arasında köprü kurulabilir. Sonuç olarak; diplomatik yoğunlaşma düzeyi ile yerelleşmiş kentsel ekonomi arasında pozitif korelasyon görülebilir.
Nihai Taslak Önerisi:
- Araştırma Sorusu: Uluslararası diplomatik kuruluşların bir şehirdeki varlığı, yerel işçiler için istihdam olanaklarını ve ücretleri artırır mı?
- Literatürdeki Konumlandırma: Uluslararası kuruluşların ev sahibi şehirler üzerindeki ekonomik etkisi (kiralar, hizmetler, yerel istihdam). Boşluk: Uİ çalışmaları yerel ekonomik sonuçlara değil, diplomatik nüfuza ve devlet gücüne odaklanmaktadır.
- Teorik Çerçeve: Kurumsal iktisat (azaltılmış işlem maliyetleri) + dünya şehri teorisi (küresel şehirler yüksek nitelikli iş gücünü ve kurumları yoğunlaştırır)
- Metodoloji: Nicel, Brüksel İstatistik Enstitüsü’nden alınan ikincil veriler midir? Brüksel’i daha az diplomatik kuruluşa sahip başka bir başkentle karşılaştırmak
- Beklenen Katkı: Bu çalışma, diplomatik yoğunlaşmanın yerel işgücü piyasası sonuçlarını iyileştirip iyileştirmediğine dair şehir düzeyinde nicel kanıtlar sağlayarak Uİ ve kentsel ekonomi arasında köprü kuracaktır.
Hakkında: Akademik yazı, “Research Proposal” (Araştırma Önerisi) konsepti ve şemasında yazılmıştır. Akademik yazınını orijinal hali İngilizcedir.
Kaynakça
King, Gary, Robert O. Keohane ve Sidney Verba. 1994. Designing Social Inquiry: Scientific Inference in Qualitative Research. New Jersey: Princeton University Press.
Babbie, Earl. 2014. “Conceptualization, Operationalization, and Measurement”. The Basics of Social Research, 6. Edition. Belmont: Wadsworth.
Bradford, Anu. 2020. The Brussels Effect: How the European Union Rules the World. Oxford: Oxford University Press.
Brussels Institute for Statistics and Analysis (BISA). (2026). Official Portal for Regional Statistics. https://bisa.brussels
Statistical Office of the Republic of Serbia (RZS). (2026). Database for the City of Belgrade. https://www.stat.gov.rs
Eurostat. (2026). European Regional and Macroeconomic Indicators. https://ec.europa.eu/eurostat
European Union. (2026). Official portal of the European Union and its institutional headquarters. Europa. https://europa.eu
North Atlantic Treaty Organization (NATO). (2026). NATO headquarters and official relations network. NATO. https://www.nato.int
United Nations. (1961). Vienna Convention on Diplomatic Relations. United Nations Treaty Series, 500, 95. https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/9_1_1961.pdf
Yazar: Ahmet Emirhan Abay / Editör: Zeynep Çınar / Teknik İnceleme: Halit Gökalp Küçük
Akademik İnceleme: RUBASAM Akademik Kurulu
